Opis narzędzia

Autorzy: Bogdan Wojciszke, Monika A. Szlendak (2010)

Skale Sprawczości i Wspólnotowości (SSW) to polskie narzędzie psychometryczne skonstruowane w oparciu o koncepcję Davida Bakana (1966) i Vicki Helgeson (2003). Narzędzie obejmuje cztery skale mierzące dwie podstawowe orientacje osobowościowe – sprawczą i wspólnotową – w ich formie umiarkowanej oraz krańcowej (niepohamowanej).

Sprawczość i wspólnotowość uznawane są za dwa fundamentalne wymiary spostrzegania społecznego i funkcjonowania osobowości. Sprawczość oznacza koncentrację na sobie i własnych celach, wspólnotowość zaś – na innych ludziach i relacjach interpersonalnych. Są to wymiary niezależne: bycie sprawczym nie determinuje poziomu wspólnotowości i odwrotnie.

Narzędzie składa się z dwóch oddzielnych kwestionariuszy:

• Kwestionariusz Samoopisu 30 – mierzy sprawczość i wspólnotowość w formie umiarkowanej (30 przymiotników, 7-stopniowa skala Likerta)
• Kwestionariusz Opinii o sobie 22 – mierzy sprawczość niepohamowaną i wspólnotowość niepohamowaną (22 twierdzenia, 7-stopniowa skala Likerta)

Skala odpowiedzi w obu kwestionariuszach: 1 – zdecydowanie nie … 7 – zdecydowanie tak. Wynik każdej skali to średnia odpowiedzi na pozycje wchodzące w jej skład.

Cztery skale i obliczanie wyników

Kwestionariusz Samoopisu 30 (sprawczość i wspólnotowość):

• Skala Wspólnotowości (15 pozycji: 1, 2, 5, 6, 8, 9, 11, 12, 15, 19, 20, 22, 25, 27, 30) – przymiotniki takie jak: koleżeński, wyrozumiały, opiekuńczy, przyjazny, uczynny, życzliwy, współczujący, wspierający innych, pomocny, wybaczający, rozumiejący innych, poświęcający się dla innych, wrażliwy na innych.
• Skala Sprawczości (15 pozycji: 3, 4, 7, 10, 13, 14, 16, 17, 18, 21, 23, 24, 26, 28, 29) – przymiotniki takie jak: pewny siebie, skuteczny, konsekwentny, ambitny, energiczny, przedsiębiorczy, o silnej woli, sprawny, o skłonnościach przywódczych, przekonujący, przebojowy, pomysłowy, zaradny, zdecydowany, aktywny.

Kwestionariusz Opinii o sobie 22 (wersje niepohamowane):

• Skala Niepohamowanej Wspólnotowości (11 pozycji: 1, 3, 5, 7, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 21) – nadmierna koncentracja na innych połączona z ignorowaniem własnych potrzeb i celów (np. „Zawsze stawiam potrzeby innych przed własnymi", „Nie potrafię odmówić, kiedy ktoś prosi mnie o pomoc").
• Skala Niepohamowanej Sprawczości (11 pozycji: 2, 4, 6, 8, 9, 10, 11, 15, 17, 19, 22) – nadmierna koncentracja na sobie i własnych celach z ignorowaniem relacji społecznych (np. „Skupiam się na realizacji swoich zadań tak bardzo, że zapominam o reszcie świata", „Złoszczę się, gdy ktoś swoimi problemami przeszkadza mi w realizacji moich celów").

Rzetelność

Zgodność wewnętrzna (alfa Cronbacha) wszystkich czterech skal jest zadowalająca:

• Skala Wspólnotowości: α = 0,92
• Skala Sprawczości: α = 0,90
• Skala Niepohamowanej Wspólnotowości: α = 0,86
• Skala Niepohamowanej Sprawczości: α = 0,73

Struktura dwuczynnikowa (sprawczość – wspólnotowość) jest klarowna i stabilna – identyczne rozwiązanie pojawia się niezależnie od badanej grupy (uczniowie, studenci, pracownicy).

Trafność

Skale wykazują dobrą trafność zbieżną i rozbieżną. Skala Sprawczości silnie koreluje ze Skalą Męskości Sandry Bem (r = 0,71), a praktycznie nie koreluje ze Skalą Kobiecości (r = 0,08). Odwrotnie, Skala Wspólnotowości silnie koreluje ze Skalą Kobiecości (r = 0,54), a nie koreluje ze Skalą Męskości (r = 0,09).

Powiązania z cechami Wielkiej Piątki:

• Sprawczość koreluje dodatnio z ekstrawersją i sumiennością, ujemnie z neurotyzmem.
• Wspólnotowość koreluje dodatnio z ugodowością i ekstrawersją.

Sprawczość w wersji umiarkowanej i niepohamowanej koreluje dodatnio z typem osobowości A i zadaniowymi reakcjami na stres. Niepohamowana sprawczość ujemnie koreluje ze stylem współpracy i kompromisu w sytuacjach konfliktowych. Niepohamowana wspólnotowość koreluje ze zwiększoną podatnością na stres, lęk i depresję.

Różnice płci i wieku

Badania na próbie 242 osób (wiek 20–45 lat) wykazały:

• Mężczyźni uzyskują wyższe wyniki w sprawczości i sprawczości niepohamowanej.
• Kobiety uzyskują wyższe wyniki we wspólnotowości i wspólnotowości niepohamowanej.
• Różnice te są stosunkowo niewielkie (d = 0,27–0,61), lecz wyraźnie nasilają się po aktywizacji autostereotypu płci.
• Młodsze pokolenie (20–25 lat) cechuje się wyższą sprawczością i niższą wspólnotowością niż pokolenie starsze (40–45 lat), co autorzy wiążą z transformacją systemową w Polsce.

Co ważne, różnica między kobietami a mężczyznami w zakresie sprawczości zanika w młodszym pokoleniu – kobiety wykazują równie silną sprawczość jak mężczyźni, co sugeruje, że zmiany kulturowe nasiliły sprawczość przede wszystkim u kobiet.

Przykładowe tematy prac magisterskich i licencjackich z zastosowaniem SSW

• Orientacja sprawcza i wspólnotowa a style radzenia sobie ze stresem u pracowników różnych branż
• Sprawczość i wspólnotowość a satysfakcja z życia i dobrostan psychiczny
• Różnice płciowe w orientacji sprawczej i wspólnotowej w kontekście ról zawodowych
• Niepohamowana wspólnotowość a podatność na wypalenie zawodowe u pracowników służb społecznych
• Orientacja sprawcza a styl przywiązania i jakość związku partnerskiego
• Sprawczość i wspólnotowość a cechy osobowości Wielkiej Piątki u studentów
• Niepohamowana sprawczość a zachowania rywalizacyjne i konflikty interpersonalne w miejscu pracy
• Orientacja wspólnotowa a skłonność do pomocy i zachowania prospołeczne

Bibliografia

• Wojciszke, B., Szlendak, M. A. (2010). Skale do pomiaru orientacji sprawczej i wspólnotowej. Psychologia Społeczna, 5 1(13), 57–69.
• Bakan, D. (1966). The duality of human existence. Reading, PA: Addison-Wesley.
• Helgeson, V. S. (2003). Gender related traits and health. [W:] J. M. Suls, K. A. Walston (red.), Social psychological foundations of health and illness (s. 367–394). Oxford: Blackwell Publishing.
• Wojciszke, B. (2010). Wspólnotowość i sprawczość. Podstawowe wymiary spostrzegania społecznego. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
• Abele, A., Wojciszke, B. (2007). Agency and communion from the perspective of self versus others. Journal of Personality and Social Psychology, 93, 751–763.