Opis narzędzia

Autor: Agata Gąsiorowska (2013)

Skala Postaw Wobec Pieniędzy (SPP) to polskie narzędzie psychometryczne służące do pomiaru indywidualnego stosunku do pieniędzy. Postawy wobec pieniędzy rozumiane są tu jako ogół względnie trwałych dyspozycji do oceniania pieniędzy i emocjonalnego reagowania na nie, wraz z towarzyszącymi im przekonaniami o naturze i własnościach pieniędzy oraz skłonnościami do określonego rodzaju zachowań finansowych.

Narzędzie składa się z 58 twierdzeń ocenianych na 5-stopniowej skali Likerta (zgadzam się – raczej się zgadzam – trudno powiedzieć – raczej się nie zgadzam – nie zgadzam się), pogrupowanych w siedem wymiarów. Badania walidacyjne przeprowadzono łącznie na N = 3375 osób z różnych grup demograficznych. Do weryfikacji struktury zastosowano zarówno eksploracyjną, jak i konfirmacyjną analizę czynnikową.

Siedem wymiarów skali SPP

• Kontrola finansowa (KF) – 18 pozycji
  Ostrożność i rozważność w decyzjach finansowych, skłonność do oszczędzania i planowania budżetu. Wysoki wynik oznacza konserwatywne, przewidywalne podejście do zarządzania pieniędzmi (np. „Kontroluję dokładnie stan moich pieniędzy i oszczędności", „Odkładam pieniądze na przyszłość").
• Władza płynąca z pieniędzy (WP) – 10 pozycji
  Postrzeganie pieniędzy jako narzędzia władzy, prestiżu i miary sukcesu życiowego. Wysoki wynik wiąże się z przekonaniem, że pieniądze dają wpływ na innych i są wyznacznikiem wartości człowieka (np. „Pieniądze odzwierciedlają sukces życiowy", „Pieniądze i władza to jedno").
• Niepokój finansowy (NF) – 12 pozycji
  Lęk, podejrzliwość i niezdecydowanie w sytuacjach związanych z pieniędzmi. Wysoki wynik oznacza skłonność do zamartwiania się sytuacją finansową niezależnie od jej obiektywnego stanu (np. „Często martwię się o moją kondycję finansową", „Gdy mam mało pieniędzy, czuję się niespokojnie").
• Awersja do zobowiązań finansowych (AW) – 5 pozycji
  Niechęć do zaciągania długów i pożyczania pieniędzy – zarówno od osób prywatnych, jak i instytucji finansowych. Osoba o wysokim wyniku ceni terminowe regulowanie zobowiązań i unika zadłużenia (np. „Nie lubię pożyczać pieniędzy od innych, chyba że jestem do tego zmuszony", „Długi wobec rodziny zawsze trzeba oddawać w terminie").
• Łapanie okazji (ŁO) – 4 pozycje
  Tendencja do aktywnego poszukiwania i wykorzystywania wyjątkowych okazji finansowych, szczególnie w kontekście zarabiania. Wymiar o silnym charakterze behawioralnym.
• Pieniądze jako źródło zła (ZZ) – 6 pozycji
  Przekonanie, że pieniądze są przyczyną zła w otaczającym świecie, a przywiązywanie do nich wagi jest naganne. Wysoki wynik łączy się z negatywnym stosunkiem emocjonalnym do pieniędzy jako zjawiska.
• Preferowanie gotówki (PG) – 3 pozycje
  Skłonność do posługiwania się gotówką i trzymania pieniędzy poza systemem bankowym. Wymiar o silnym charakterze behawioralnym, powiązany z lękiem wobec instytucji finansowych i nowych technologii płatniczych.

Rzetelność

Rzetelność oszacowano dwoma metodami: spójnością wewnętrzną (alfa Cronbacha) oraz stabilnością bezwzględną (test-retest, N = 49, odstęp 3 tygodnie):

• Kontrola finansowa: α = 0,85; test-retest = 0,902
• Władza płynąca z pieniędzy: α = 0,74; test-retest = 0,805
• Niepokój finansowy: α = 0,74; test-retest = 0,811
• Awersja do zobowiązań: α = 0,64; test-retest = 0,709
• Łapanie okazji: α = 0,59; test-retest = 0,829
• Pieniądze jako źródło zła: α = 0,61; test-retest = 0,870
• Preferowanie gotówki: α = 0,72; test-retest = 0,817

Niższe wartości alfa w przypadku trzech skal (awersja, łapanie okazji, źródło zła) wynikają z małej liczby pozycji i heterogeniczności konstruktów. Zadowalające wyniki stabilności bezwzględnej tych wymiarów potwierdzają, że nie chodzi o niską rzetelność, lecz o wielowymiarowy charakter mierzonych zjawisk.

Trafność

Trafność zbieżną potwierdzono przez wysokie korelacje z analogicznymi wymiarami skali MAS Yamauchi i Templera (1982) i skali Ja i pieniądze Wąsowicz-Kiryło (2008), m.in.:

• KF ↔ Odkładanie na przyszłość (MAS): r = 0,868; KF ↔ Kontrola (JiP): r = 0,862
• WP ↔ Siła i prestiż (MAS): r = 0,898; WP ↔ Ja (JiP): r = 0,759
• NF ↔ Lęk (MAS): r = 0,695; NF ↔ Podejrzliwość (MAS): r = 0,706

Trafność kryterialną potwierdzają powiązania z cechami osobowości (NEO-FFI), lękiem (STAI-X), umiejscowieniem kontroli (Delta) i potrzebą domknięcia poznawczego (PDP):

• Neurotyzm koreluje dodatnio z NF (r = 0,529), ZZ (0,225), PG (0,172), WP (0,157)
• Sumienność koreluje dodatnio z KF (r = 0,308) i AW (0,173)
• Ugodowość koreluje ujemnie z WP (r = –0,374) i ŁO (–0,174)
• Lęk jako cecha koreluje dodatnio z NF (r = 0,627) i PG (0,264), ujemnie z AW (–0,295)
• Potrzeba domknięcia poznawczego koreluje dodatnio z KF (r = 0,415) i AW (0,211)

Przykładowe tematy prac magisterskich i licencjackich z zastosowaniem SPP

• Postawy wobec pieniędzy a cechy osobowości Wielkiej Piątki u studentów ekonomii i psychologii
• Kontrola finansowa i awersja do zobowiązań a skłonność do oszczędzania wśród młodych dorosłych
• Postrzeganie pieniędzy jako źródła władzy a poziom materializmu i umiejscowienie kontroli
• Niepokój finansowy a nasilenie lęku i neurotyzmu w grupach o różnym poziomie dochodów
• Postawy wobec pieniędzy a skłonność do zakupów impulsywnych i zadłużania się
• Preferowanie gotówki a nieufność wobec instytucji finansowych i lęk przed nowymi technologiami
• Różnice płciowe i pokoleniowe w postawach wobec pieniędzy mierzonych skalą SPP
• Postawy wobec pieniędzy a strategie radzenia sobie ze stresem finansowym

Bibliografia

• Gąsiorowska, A. (2013). Skala Postaw Wobec Pieniędzy SPP. Konstrukcja i walidacja narzędzia pomiarowego. Psychologia Ekonomiczna, 3, 20–39.
• Yamauchi, K., Templer, D. (1982). The development of a money attitudes scale. Journal of Personality Assessment, 46, 522–528.
• Wąsowicz-Kiryło, G. (2008). Psychologia finansowa. O pieniądzach w życiu człowieka. Warszawa: Difin.
• Furnham, A. (1984). Many sides of the coin: The Psychology of Money Usage. Personality and Individual Differences, 5(5), 501–509.
• Tang, T. L. P. (1992). The meaning of money revisited. Journal of Organizational Behavior, 13, 197–202.