Opis narzędzia SLiFŚ

Autorzy: Jarosław Piotrowski, Magdalena Żemojtel-Piotrowska

Rok publikacji: 2009

Źródło: Polskie Forum Psychologiczne, 14(1), 90–109

Skala Lęku i Fascynacji Śmiercią (SLiFŚ) to polskie narzędzie kwestionariuszowe służące do pomiaru postaw wobec śmierci: lęku przed śmiercią oraz fascynacji śmiercią. Zostało opracowane z myślą o uzupełnieniu miar niekwestionariuszowych i przeznaczone jest przede wszystkim dla młodzieży powyżej 16. roku życia oraz osób dorosłych.

Skala zawiera 23 pozycje oceniane na 4-stopniowej skali (1 – zdecydowanie się nie zgadzam, 4 – zdecydowanie się zgadzam). Wyodrębniono dwie całkowicie niezależne podskale (r = 0,02):

Struktura skali

• Podskala Lęku przed Śmiercią (SL) – 9 itemów, alfa Cronbacha 0,80 – mierzy ogólny lęk przed śmiercią, zwłaszcza własną, na poziomie świadomym.
• Podskala Fascynacji Śmiercią (SF) – 14 itemów, alfa Cronbacha 0,90 – mierzy poznawcze zafascynowanie tematem śmierci i umierania, akceptację możliwości popełnienia samobójstwa oraz deklarowane pragnienie śmierci.

Niezależność obu podskal (r = 0,02) oznacza, że lęk przed śmiercią i fascynacja śmiercią są odrębnymi, niepowiązanymi ze sobą wymiarami postawy wobec śmierci. Osoba może jednocześnie wykazywać wysoki lęk i niską fascynację lub odwrotnie.

Właściwości psychometryczne

Walidacja skali przeprowadzona została na próbie 725 osób. Rzetelność narzędzia jest zadowalająca:

• Rzetelność międzypołówkowa: SL r = 0,85, SF r = 0,90
• Stałość czasowa po upływie miesiąca: SL r = 0,78, SF r = 0,76
• Spójność wewnętrzna: SL α = 0,80, SF α = 0,90

Trafność narzędzia

Podskala SF wykazuje dobrą trafność kryterialną – umiarkowanie koreluje z deklarowanym zamiarem samobójczym (r = 0,43), depresyjnymi myślami samobójczymi (r = 0,51) oraz chroniczną autodestruktywnością (r = 0,41). Osoby deklarujące chęć pozbawienia się życia uzyskują istotnie wyższe wyniki w podskali fascynacji (M = 30,94 vs M = 24,79; t(76) = 3,15; p < 0,001).

Podskala SL silnie koreluje z pytaniem wprost o poziom lęku przed śmiercią (r = 0,74), słabo zaś z niespecyficznymi miarami lęku (STAI, MAS), co potwierdza jej trafność różnicową. Kobiety uzyskują istotnie wyższe wyniki w podskali lęku (t(183) = 3,17; p < 0,001), natomiast brak jest różnic płciowych w podskali fascynacji. Podskala fascynacji koreluje słabo ujemnie z wiekiem (r = -0,14).

Zastosowanie

Narzędzie SLiFŚ jest ogólnodostępne i przeznaczone głównie do badań naukowych. Szczególnie obiecujące jest stosowanie podskali fascynacji do diagnozy ryzyka zachowań suicydalnych. Podskala lęku jest wolna od wpływu aprobaty społecznej, natomiast podskala fascynacji wykazuje pewną wrażliwość na tę zmienną.

Zobacz inne testy psychometryczne

Tematy prac magisterskich z psychologii dotyczących lęku przed śmiercią

• Lęk przed śmiercią a inteligencja emocjonalna u studentów pielęgniarstwa.
• Temperament jako predyktor lęku przed śmiercią w grupie osób dorosłych.
• Fascynacja śmiercią a ryzyko zachowań suicydalnych u młodzieży.
• Różnice płciowe w lęku przed śmiercią i fascynacji śmiercią.
• Postawy wobec śmierci a dobrostan psychiczny u osób w wieku senioralnym.
• Lęk przed śmiercią a religijność i przekonania eschatologiczne.
• Związek lęku przed śmiercią z neurotyczością i ekstrawerją w modelu Wielkiej Piątki.
• Lęk tanatyczny a jakość życia u pacjentów z chorobą przewlekłą.
• Fascynacja śmiercią a skłonność do podejmowania ryzyka u adolescentów.
• Wpływ doświadczeń żałoby na lęk przed śmiercią i fascynację śmiercią.
• Lęk przed śmiercią a strategie radzenia sobie ze stresem.
• Postawy wobec śmierci u pracowników medycznych – rola stażu pracy i kompetencji emocjonalnych.

Przegląd badań

Teoretyczne ujęcia lęku przed śmiercią

Lęk przed śmiercią jest zjawiskiem powszechnym i nieuchronnym, pojawiającym się stosunkowo wcześnie w rozwoju psychicznym człowieka. Do najbardziej znanych koncepcji należy nurt egzystencjalny (Kępiński, Dąbrowski), trójpoziomowa koncepcja Feifela (poziom świadomy, wyobrażeniowy i nieświadomy) oraz teoria opanowywania trwogi (Terror Management Theory) Greenberga i Pyszczynskiego, zakładająca, że lęk przed śmiercią jest fundamentalnym motywatorem ludzkiego zachowania, a kultura i poczucie własnej wartości pełnią rolę buforów chroniących przed paraliżującą świadomością własnej śmiertelności.

Fascynacja śmiercią definiowana jest jako zaabsorbowanie myślami na temat własnego zgonu, zainteresowanie tematyką śmierci i umierania oraz deklarowana gotowość do zachowań samobójczych. Jest konstruktem odrębnym od lęku tanatycznego – może towarzyszyć zarówno niskiemu, jak i wysokiemu lękowi przed śmiercią.

Inteligencja emocjonalna a lęk przed śmiercią

Wyniki badań wykazują, że inteligencja emocjonalna ma pozytywny związek ze stosowaniem adaptacyjnych strategii radzenia sobie z trudnościami, co może ułatwiać jednostce radzenie sobie z lękiem tanatycznym (Mikolajczak, Petrides, Hurry, 2009). Osoby o wysokiej inteligencji emocjonalnej skuteczniej regulują emocje negatywne, w tym lęk egzystencjalny.

Badania przeprowadzone wśród studentów pielęgniarstwa wykazały ujemną korelację między inteligencją emocjonalną a poziomem lęku przed śmiercią, który obniżał się wraz z nabywaniem doświadczenia klinicznego (Aradilla-Herrero i in., 2012). Ogólny poziom inteligencji emocjonalnej wiązał się z niższymi wynikami w skalach lęku przed śmiercią (Espinoza, Sanhueza, 2012).

Analiza regresji liniowej przeprowadzona na 760 studentach pielęgniarstwa wykazała, że koncentrowanie się na emocjach jest istotnym predyktorem lęku przed śmiercią, modulowanym przez kompetencje emocjonalne związane z pozytywnym radzeniem sobie (Edo-Gual i in., 2015). Wyniki te wskazują, że samo skupianie uwagi na emocjach bez odpowiednich kompetencji regulacyjnych może nasilać lęk tanatyczny.

Interwencje ukierunkowane na podniesienie poziomu inteligencji emocjonalnej skutecznie obniżają poziom lęku przed śmiercią, szczególnie w grupie osób starszych (Salaripour, 2018; Baghdadi i in., 2021). Sugeruje to praktyczne zastosowania w psychogerontologii i opiece paliatywnej.

Temperament a lęk przed śmiercią

Badania wykazały, że poziom lęku przed śmiercią wzrasta wraz z poziomem reaktywności emocjonalnej oraz że istnieje umiarkowany związek lęku przed śmiercią z perseweratywnością (Piotrowski, Żemojtel-Piotrowska, 2004). Są to cechy temperamentu w Regulacyjnej Teorii Temperamentu Strelaua, co wskazuje na biologiczne podłoże lęku tanatycznego.

Lęk jako stan koreluje z niskim poziomem wytrzymałości, aktywności i wrażliwości sensorycznej oraz wysoką reaktywnością emocjonalną (Gamian-Wilk, 2010; Zbyszewska i in., 2014). Osoby o słabszym układzie nerwowym, mniej odporne na stymulację, są bardziej podatne na lęk przed śmiercią.

W modelu cech osobowości Eysencka stwierdzono, że wysoka ekstrawersja wiąże się z brakiem zainteresowania zagadnieniem śmierci, natomiast wysoki neurotyzm i introwersja sprzyjają nasileniu lęku tanatycznego (Szaniawski, 1998). Wyniki te są spójne z ogólnymi prawidłowościami dotyczącymi neurotyzmu jako predyktora różnych form lęku.

Bibliografia

• Piotrowski, J., Żemojtel-Piotrowska, M. (2009). Skala Lęku i Fascynacji Śmiercią. Polskie Forum Psychologiczne, 14(1), 90–109.
• Aradilla-Herrero, A., Tomás-Sábado, J., Gómez-Benito, J. (2012). Perceived emotional intelligence in nursing: psychometric properties of the Trait Meta-Mood Scale. Journal of Clinical Nursing, 21(19–20), 2790–2798.
• Edo-Gual, M., Tomás-Sábado, J., Bardallo-Porras, D., Monforte-Royo, C. (2014). The impact of death and dying on nursing students: an explanatory model. Journal of Clinical Nursing, 23(23–24), 3501–3512.
• Espinoza, A. V., Sanhueza, O. A. (2012). Fear of death and self-efficacy in nurses of a clinical hospital. Ciencia y Enfermería, 18(1), 39–48.
• Gamian-Wilk, M. (2010). Psychologiczne wyznaczniki zachowań zdrowotnych. Wydawnictwo Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
• Mikolajczak, M., Petrides, K. V., Hurry, J. (2009). Adolescents choosing self-harm as an emotion regulation strategy: the protective role of trait emotional intelligence. British Journal of Clinical Psychology, 48(2), 181–193.
• Piotrowski, J., Żemojtel-Piotrowska, M. (2004). Temperamentalne uwarunkowania lęku przed śmiercią. Przegląd Psychologiczny, 47(3), 275–288.
• Salaripour, M. R. (2018). Effectiveness of emotional intelligence training on decreasing death anxiety in the elderly. Aging Psychology, 4(1), 75–84.
• Szaniawski, K. (1998). Osobowościowe wyznaczniki lęku przed śmiercią. Przegląd Psychologiczny, 41(1–2), 207–218.
• Zbyszewska, M. i in. (2014). Temperament a lęk u młodych dorosłych. Polskie Forum Psychologiczne, 19(3), 322–336.