Opis narzędzia

Kwestionariusz Wypalenia Zawodowego Maslach (Maslach Burnout Inventory, MBI) jest najczęściej stosowanym na świecie narzędziem do pomiaru wypalenia zawodowego. Opracowany w 1981 roku przez Christinę Maslach i Susan E. Jackson, mierzy wypalenie jako wielowymiarowy konstrukt obejmujący trzy wzajemnie powiązane komponenty. Zgodnie z modelem Maslach wypalone zawodowo osoby nie tylko czują się wyczerpane fizycznie i emocjonalnie — stają się cyniczne, dystansują się od pracy i coraz bardziej wątpią we własne kompetencje zawodowe.

Narzędzie jest dostępne w kilku wersjach dostosowanych do różnych grup zawodowych — szczegóły opisano w sekcji Wersje kwestionariusza.

Autorzy i polskie adaptacje

Autorzy oryginału: Christina Maslach i Susan E. Jackson (1981). Wersja MBI–General Survey (MBI–GS) opracowana przez Wilmara Schaufeliego, Michaela Leitera, Christinę Maslach i Susan Jackson (1996).

Polskie adaptacje: Pierwsze polskie tłumaczenie MBI powstało w latach 90. w dwóch niezależnych ośrodkach:

• Schaufeli i Janczur (1994) — Uniwersytet Jagielloński, Kraków;
• Tomasz Pasikowski (1996) — Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (adaptacja opisana w: Sęk, 1996, Wypalenie zawodowe. Przyczyny, mechanizmy, zapobieganie, PWN).

Walidację wersji MBI–GS na próbie polskiej (N = 998 pracowników z trzech grup zawodowych) przeprowadzili Teresa Chirkowska-Smolak i Paweł Kleka (2011) z Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu.

Wersje kwestionariusza

Dostępne są trzy główne wersje MBI:

• MBI–HSS (Human Services Survey) — wersja dla pracowników służb społecznych (lekarze, pielęgniarki, nauczyciele, psycholodzy); 22 pozycje, skala 7-stopniowa (0–6).
• MBI–ES (Educators Survey) — wersja dla nauczycieli i pracowników oświaty; 22 pozycje.
• MBI–GS (General Survey) — wersja uniwersalna, przeznaczona dla pracowników wszystkich zawodów; 16 pozycji (lub 14 po usunięciu pozycji MG6 i MG13 o słabych właściwościach psychometrycznych).

W Polsce najczęściej stosowane są wersje MBI–HSS i MBI–GS. Poniższe dane psychometryczne dotyczą głównie MBI–GS w adaptacji polskiej.

Budowa narzędzia

Kwestionariusz mierzy trzy podskale wypalenia zawodowego. W wersji MBI–HSS są to:

• Emocjonalne wyczerpanie (EX) — 9 pozycji (MBI–HSS) / 5 pozycji (MBI–GS)
• Depersonalizacja / Cynizm (CY) — 5 pozycji (MBI–HSS) / 5 pozycji (MBI–GS)
• Obniżone poczucie osiągnięć / Efektywność zawodowa (EF) — 8 pozycji (MBI–HSS) / 6 pozycji (MBI–GS)

Respondent ocenia, jak często doświadcza każdego ze stanów, na skali siedmiostopniowej: 0 (nigdy) – 6 (codziennie). Wyniki oblicza się osobno dla każdej podskali — nie ma ogólnego wyniku sumarycznego. Wysokie wyniki w EX i CY oraz niski wynik w EF wskazują na wysokie wypalenie zawodowe. Żadna z pozycji nie wymaga odwrotnego kodowania.

Emocjonalne wyczerpanie (EX)

Poczucie nadmiernego zmęczenia oraz wyczerpania zasobów emocjonalnych. Charakterystyczne objawy to ogólne zmęczenie, brak energii i zapału, wzmożona drażliwość oraz objawy psychosomatyczne. W odróżnieniu od depresji, objawy ustępują poza środowiskiem pracy.

Depersonalizacja / Cynizm (CY)

„Dehumanizacja" w relacjach interpersonalnych — nadmierny dystans emocjonalny, cynizm, negatywne postawy wobec klientów lub współpracowników, unikanie kontaktów społecznych. W wersji MBI–GS cynizm rozumiany jest szerzej: jako dystans wobec pracy w ogóle (nie tylko wobec osób), np. „Stałem się mniej entuzjastyczny w stosunku do swojej pracy".

Obniżone poczucie osiągnięć / Efektywność zawodowa (EF)

Negatywna ocena własnych kompetencji i skuteczności zawodowej, poczucie bezsensowności podejmowanych wysiłków. W MBI–GS skala mierzy uogólnione poczucie kompetencji — zarówno w sferze społecznej, jak i pozaspołecznej (np. „Moim zdaniem jestem dobry w swojej pracy"). Pozycje tej podskali sformułowane są pozytywnie, pozostałe dwie — negatywnie.

Koncepcja teoretyczna

Zgodnie z modelem procesualnym Leitera (1993) wypalenie ma charakter sekwencyjny: wyczerpanie emocjonalne pojawia się jako pierwsza reakcja na nadmierne obciążenie pracą i uruchamia cynizm jako dysfunkcjonalną strategię radzenia sobie. Dystansowanie się od pracy obniża zaangażowanie i prowadzi do spadku poczucia efektywności zawodowej. Cynizm jest zatem mediatorem relacji między wyczerpaniem a efektywnością.

Badania Chirkowskiej-Smolak i Kleki (2011) potwierdziły ten model mediacyjny testem Sobela: ścieżka EX → CY oraz CY → EF były istotne statystycznie, natomiast bezpośrednia ścieżka EX → EF okazała się nieistotna (efekt pośredni = −0,12). Wypalenie nie jest więc zjawiskiem jednorodnym — trafniejsze jest traktowanie go jako trzech odrębnych, umiarkowanie powiązanych wymiarów, a nie jednego globalnego wskaźnika.

Nowsze ujęcie Maslach i Leitera (2008) wskazuje, że wypalenie to kwestia niedopasowania między pracownikiem a środowiskiem pracy, a nie wyłącznie skutek kontaktu z innymi ludźmi — dlatego może ono dotykać przedstawicieli wszystkich zawodów, nie tylko służb społecznych.

Właściwości psychometryczne

Dane na podstawie badania walidacyjnego MBI–GS na próbie polskiej (N = 998; Chirkowska-Smolak i Kleka, 2011):

Rzetelność (zgodność wewnętrzna)

• Wyczerpanie (EX): α = 0,82 (pełna wersja); α = 0,85 po usunięciu pozycji MG6
• Efektywność zawodowa (EF): α = 0,74
• Cynizm (CY): α = 0,64 (pełna wersja); α = 0,79 po usunięciu pozycji MG13

Usunięcie pozycji MG6 („Czuję się wypalony/a w swojej pracy") i MG13 („Chcę po prostu robić swoje i nie być niepokojoną/ym") zwiększa zarówno rzetelność, jak i trafność teoretyczną narzędzia.

Trafność czynnikowa (CFA)

Konfirmacyjna analiza czynnikowa potwierdziła trzyczynnikową strukturę MBI–GS dla modelu 14-pozycyjnego (bez MG6 i MG13):

• CFI = 0,88; NNFI = 0,86
• RMSEA = 0,087 (90% CI: 0,081–0,094)
• SRMR = 0,060

Model trzyczynnikowy wykazał lepsze dopasowanie niż modele jedno- i dwuczynnikowe we wszystkich trzech badanych grupach zawodowych (pracownicy pracujący z ludźmi, z danymi i z rzeczami).

Korelacje między podskalami

Podskale są umiarkowanie ze sobą powiązane, co potwierdza ich względną niezależność:

• EX ↔ CY: r = 0,38 (p < 0,001) — wyczerpanie i cynizm współwystępują
• CY ↔ EF: r = −0,34 (p < 0,001) — cynizm wiąże się z niższą efektywnością
• EX ↔ EF: r = −0,06 (nieistotne) — brak bezpośredniego związku

Normy oryginalnego MBI–GS: zakres α od 0,73 (CY) do 0,91 (EX) (Leiter i Schaufeli, 1996).

Zmienne biograficzne a wypalenie

Badania Chirkowskiej-Smolak i Kleki (2011) wykazały, że zmienne demograficzne mają słaby związek z wypaleniem:

• Wiek i staż pracy: słaba, pozytywna korelacja z cynizmem (r = 0,08); poczucie efektywności nieznacznie spada z wiekiem (r = −0,12). Brak istotnego związku z wyczerpaniem.
• Płeć: mężczyźni uzyskują nieznacznie wyższe wyniki na skali cynizmu (M = 2,09 vs. kobiety M = 1,93; d = 0,13); brak różnic w wyczerpaniu i efektywności. Różnica zanika po uwzględnieniu stanowiska zawodowego.
• Grupa zawodowa: pracownicy fizyczni (THINGS) wykazują istotnie wyższe wyczerpanie i cynizm niż pracownicy z innymi zawodami; grupy nie różnią się poczuciem efektywności zawodowej.

Przykładowe tematy prac

MBI jest jednym z najczęściej wybieranych narzędzi w pracach magisterskich z psychologii pracy, klinicznej i zdrowia. Przykładowe tematy:

• Wypalenie zawodowe a satysfakcja z pracy u pielęgniarek — analiza z użyciem MBI i SSP
• Związek stylów radzenia sobie ze stresem z wymiarami wypalenia zawodowego u nauczycieli (MBI + CISS)
• Cynizm i wyczerpanie emocjonalne a jakość życia pracowników socjalnych (MBI + SWLS)
• Wypalenie zawodowe a prężność psychiczna u ratowników medycznych (MBI + SPP-25)
• Rola wsparcia społecznego w profilaktyce wypalenia zawodowego wśród lekarzy (MBI + MOS)
• Wypalenie zawodowe kierowców transportu publicznego a satysfakcja z życia (MBI + SWLS)

Źródła

Chirkowska-Smolak, T., & Kleka, P. (2011). The Maslach Burnout Inventory–General Survey: Validation across different occupational groups in Poland. Polish Psychological Bulletin, 42(2), 86–94. https://doi.org/10.2478/v10059-011-0014-x

Leiter, M., & Schaufeli, W. (1996). Consistency of the burnout construct across occupations. Anxiety, Stress, and Coping, 9, 229–243.

Maslach, C., Jackson, S. E., & Leiter, M. P. (1996). Maslach Burnout Inventory manual (3rd ed.). Consulting Psychologists Press.

Maslach, C., & Leiter, M. P. (2008). Early predictors of job burnout and engagement. Journal of Applied Psychology, 93(3), 498–512.

Pasikowski, T. (1996). Polska adaptacja kwestionariusza Maslach Burnout Inventory. W: H. Sęk (red.), Wypalenie zawodowe. Przyczyny, mechanizmy, zapobieganie (s. 135–148). PWN.

Schaufeli, W., Leiter, M., Maslach, C., & Jackson, S. (1996). The MBI–General Survey. W: C. Maslach, S. Jackson, M. Leiter (red.), Maslach Burnout Inventory manual (s. 19–26). Consulting Psychologists Press.