STAI - Inwentarz Stanu i Cechy Lęku (State-Trait Anxiety Inventory)

Opis narzędzia STAI

Autorzy: Charles D. Spielberger, Richard L. Gorsuch, Robert E. Lushene

Polska adaptacja: Jan Strelau, Marian Tysarczyk, Kazimierz Wrześniewski (1987)

Inwentarz Stanu i Cechy Lęku STAI (State-Trait Anxiety Inventory) został opracowany przez Charlesa D. Spielbergera, Richarda L. Gorsucha i Roberta E. Lushene'a w 1970 roku. Jest to jedno z najczęściej używanych na świecie narzędzi do pomiaru lęku w badaniach psychologicznych i klinicznych. Polska adaptacja została dokonana przez Jana Strelaua, Mariana Tysarczyka i Kazimierza Wrześniewskiego w 1987 roku.

Kwestionariusz opiera się na fundamentalnym rozróżnieniu między lękiem jako stanem (state anxiety) – przemijającym stanem emocjonalnym związanym z konkretną sytuacją, a lękiem jako cechą (trait anxiety) – względnie stałą dyspozycją osobowościową do reagowania lękiem na różne sytuacje.

Struktura kwestionariusza

STAI składa się z dwóch niezależnych skal, każda zawierająca 20 stwierdzeń:

• Arkusz X-1 (Lęk jako Stan) – mierzy natężenie lęku sytuacyjnego, odczuwanego w danym momencie („jak czujesz się teraz, w tej chwili")
• Arkusz X-2 (Lęk jako Cecha) – mierzy natężenie lęku jako względnie stałej dyspozycji osobowości („jak czujesz się zazwyczaj")

Całkowity czas wypełniania obu skal to około 10-15 minut. Kwestionariusz może być wypełniany indywidualnie lub grupowo.

Skale odpowiedzi

Obie części STAI używają czterostopniowych skal odpowiedzi, ale sformułowanych odmiennie, zgodnie z charakterem mierzonego konstruktu:

Arkusz X-1 (Lęk jako Stan):

• 1 – Zdecydowanie nie
• 2 – Raczej nie
• 3 – Raczej tak
• 4 – Zdecydowanie tak

Arkusz X-2 (Lęk jako Cecha):

• 1 – Prawie nigdy
• 2 – Czasami
• 3 – Często
• 4 – Prawie zawsze

Interpretacja wyników

Surowe wyniki z każdej skali są przeliczane na steny (wyniki standaryzowane). Skala stenowa jest 10-punktową skalą standaryzowaną z podziałem na grupy wiekowe i płeć:

• Steny 1-4 – wyniki niskie, świadczące o niskim poziomie lęku
• Steny 5-6 – wyniki średnie, przeciętny poziom lęku
• Steny 7-10 – wyniki wysokie, świadczące o podwyższonym poziomie lęku

Wysokie wyniki w skali X-1 (Lęk jako Stan) mogą wskazywać na:

• Reakcję na aktualną sytuację stresową
• Stan napięcia związany z trudną sytuacją życiową
• Przejściowy dyskomfort emocjonalny

Wysokie wyniki w skali X-2 (Lęk jako Cecha) mogą wskazywać na:

• Stałą predyspozycję osobowościową do lękowego reagowania
• Ogólną tendencję do postrzegania sytuacji jako zagrażających
• Podwyższone ryzyko zaburzeń lękowych

Właściwości psychometryczne

Rzetelność:

• Zgodność wewnętrzna (alfa Cronbacha): wysoka dla obu skal (α > 0,80-0,90)
• Stabilność test-retest:
  • X-1 (stan): niższa (r = 0,30-0,40) – oczekiwane, bo mierzy stan przejściowy
  • X-2 (cecha): wysoka (r = 0,70-0,80) – potwierdza stabilność cechy

Trafność:

• Trafność teoretyczna: potwierdzona w licznych badaniach
• Trafność zbieżna: STAI koreluje istotnie z innymi miarami lęku (np. BAI, HADS-A)
• Trafność zewnętrzna: X-1 reaguje na manipulacje eksperymentalne (np. stres przedegzaminacyjny)
• Trafność kryteralna: wysokie wyniki różnicują grupy kliniczne od nieklinicznych

Dla kogo przeznaczony STAI?

Kwestionariusz STAI jest przeznaczony do badania młodzieży i dorosłych od 15. roku życia (wersja dla dorosłych). Istnieje również wersja dla dzieci – STAI-C (State-Trait Anxiety Inventory for Children), przeznaczona dla dzieci w wieku szkolnym (9-12 lat).

Wersja dla dzieci (STAI-C):

• Uproszczone sformułowania dostosowane do poziomu rozwojowego dziecka
• Również składa się z dwóch skal: stan (C-1) i cecha (C-2)
• Każda skala zawiera 20 pozycji
• Używana w badaniach nad lękiem szkolnym, separacyjnym, przed egzaminami

Zastosowanie STAI w badaniach i praktyce

STAI znajduje szerokie zastosowanie w:

• Diagnostyce klinicznej – wykrywanie zaburzeń lękowych, ocena nasilenia objawów
• Badaniach eksperymentalnych – pomiar zmian lęku w odpowiedzi na interwencje
• Badaniach przesiewowych – identyfikacja osób z podwyższonym poziomem lęku
• Ocenie skuteczności terapii – monitorowanie zmian w czasie leczenia
• Badaniach populacyjnych – epidemiologia zaburzeń lękowych
• Pracach magisterskich i doktorskich – jako zmienna zależna lub niezależna

Zobacz inne testy psychologiczne

Tematy prac magisterskich dotyczących lęku (STAI)

• Lęk jako stan i cecha a strategie radzenia sobie ze stresem u studentów
• Związek między lękiem a jakością snu u osób z zaburzeniami lękowymi
• Wpływ interwencji opartej na mindfulness na redukcję lęku mierzonego STAI
• Lęk przedegzaminacyjny a wyniki akademickie studentów różnych kierunków
• Cechy osobowości a lęk jako cecha - badanie korelacyjne
• Lęk u kobiet w ciąży wysokiego ryzyka – analiza wzdłużna z użyciem STAI-X1
• Poziom lęku a satysfakcja z życia u osób po 60. roku życia
• Wpływ terapii poznawczo-behawioralnej na redukcję lęku jako cechy u pacjentów z GAD
• Lęk u rodziców dzieci hospitalizowanych – porównanie matek i ojców
• Związek między temperamentem a lękiem jako cechą u młodzieży

Przegląd badań

Lęk a depresja - nakładanie się objawów

Metaanaliza Knowlesa i Olatunjiego (2020) wykazała, że skala STAI-Trait (lęk jako cecha) koreluje bardzo silnie nie tylko z objawami lękowymi, ale również z objawami depresyjnymi. Sugeruje to, że STAI-T częściowo mierzy ogólny negatywny afekt, wspólny dla lęku i depresji, a nie wyłącznie czysty konstrukt lęku. Wnioski te mają znaczenie dla interpretacji wyników STAI-T w badaniach klinicznych.

Struktura czynnikowa STAI-Trait

Badanie Bielinga, Antony'ego i Swinsona (1998) wykazało, że skala STAI-Trait ma strukturę dwuczynnikową. Pierwszy czynnik odnosi się do objawów specyficznych dla lęku (niepokój, napięcie), natomiast drugi czynnik odzwierciedla ogólny negatywny afekt (smutek, przygnębienie). Ta analiza potwierdza tezę, że STAI-T nie jest czystą miarą lęku, ale zawiera również komponenty związane z dysforią i depresją.

Skrócone wersje STAI

Marteau i Bekker (1992) opracowali krótką wersję skali STAI-S (stan), składającą się z zaledwie 6 pozycji. Skrócona wersja wykazuje wysoką korelację z pełną skalą (r > 0,90) oraz zachowuje zadowalającą rzetelność i trafność. Jest szczególnie przydatna w badaniach eksperymentalnych, gdzie wymagany jest wielokrotny pomiar lęku sytuacyjnego w krótkich odstępach czasu.

STAI w populacjach klinicznych

Liczne badania potwierdzają użyteczność STAI w diagnostyce różnicowej zaburzeń lękowych. Pacjenci z Uogólnionym Zaburzeniem Lękowym (GAD) uzyskują istotnie wyższe wyniki zarówno na skali X-1, jak i X-2 w porównaniu do zdrowych kontroli. STAI wykazuje również dobrą wrażliwość na zmiany w czasie terapii – obniżenie wyników po interwencji terapeutycznej jest dobrym wskaźnikiem skuteczności leczenia.

STAI a pomiar stresu

STAI-X1 (lęk jako stan) jest często używany jako miara reakcji na sytuacje stresowe. Badania eksperymentalne wykazują, że wyniki STAI-X1 istotnie wzrastają w odpowiedzi na stresory (np. przed egzaminem, zabiegiem medycznym, wystąpieniem publicznym). Ta reaktywność na stres potwierdza trafność konstruktu lęku jako stanu i użyteczność skali w badaniach nad mechanizmami stresu i radzenia sobie.

Ograniczenia i krytyka STAI

Pomimo powszechnego stosowania, STAI ma pewne ograniczenia:

• Nakładanie się z depresją: STAI-Trait mierzy nie tylko lęk, ale także ogólny negatywny afekt
• Brak specyficzności: STAI nie różnicuje między typami lęku (uogólniony, społeczny, fobiczny)
• Wpływ zmiennych socjodemograficznych: wyniki mogą różnić się w zależności od wieku, płci i wykształcenia
• Efekt sufitowy: w grupach klinicznych z wysokim lękiem skala może nie wychwytywać dalszych wzrostów

Bibliografia

• Spielberger, C. D., Gorsuch, R. L., & Lushene, R. E. (1970). Manual for the State-Trait Anxiety Inventory. Consulting Psychologists Press.
• Spielberger, C. D., Gorsuch, R. L., Lushene, R., Vagg, P. R., & Jacobs, G. A. (1983). State-Trait Anxiety Inventory for Adults: Manual. Mind Garden.
• Spielberger, C. D. (1983). State-Trait Anxiety Inventory for Adults. APA PsycTests. DOI: 10.1037/t06496-000
• Knowles, K. A., & Olatunji, B. O. (2020). Specificity of trait anxiety in anxiety and depression: Meta-analysis of the State-Trait Anxiety Inventory. Clinical Psychology Review, 82, Article 101928.
• Bieling, P. J., Antony, M. M., & Swinson, R. P. (1998). The State-Trait Anxiety Inventory, Trait version: structure and content re-examined. Behaviour Research and Therapy, 36(7-8), 777-788.
• Marteau, T. M., & Bekker, H. (1992). The development of a six-item short-form of the state scale of the Spielberger State-Trait Anxiety Inventory (STAI). British Journal of Clinical Psychology, 31(3), 301-306.
• State-Trait Anxiety Inventory (STAI). In: Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research. Springer, Dordrecht, 2012.
• State-Trait Anxiety Inventory. In: International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences. Springer, 2015.
• Sosnowski, T., Wrześniewski, K., Jaworowska, A., & Fecenec, D. (2011). Inwentarz Stanu i Cechy Lęku STAI. Podręcznik. Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
• Strelau, J., Tysarczyk, M., & Wrześniewski, K. (1987). Polska adaptacja Inwentarza Stanu i Cechy Lęku (STAI) Spielbergera. Przegląd Psychologiczny, 30, 1020-1031.