Opis narzędzia

Autorzy: Barbara Bętkowska-Korpała, Robert Modrzyński, Jolanta Celebucka, Justyna Kotowska, Katarzyna Olszewska-Turek (2018/2022)

Skala Picia Problemowego (SPP) jest narzędziem autorskim opartym na koncepcji zaburzeń używania alkoholu (ZUA) analizowanych w klasyfikacji DSM-5. Przeznaczona jest do szacunkowej oceny nasilenia bieżących problemów alkoholowych u osób dorosłych. Umożliwia zarówno ilościową, jak i jakościową analizę zaburzeń używania alkoholu.

SPP składa się z 22 pozycji – po dwa stwierdzenia na każde z 11 kryteriów DSM-5 dla ZUA. Osoba badana ocenia własne zachowanie na skali od 0 do 2, gdzie:

• 0 – nigdy lub czasami lub nie dotyczy,
• 1 – często,
• 2 – prawie zawsze.

Przy każdym kryterium można uzyskać od 0 do 4 punktów. Kryterium uznaje się za spełnione, gdy osoba badana uzyskuje co najmniej 1 punkt w każdym z dwóch itemów danego kryterium.

Wyniki SPP analizowane są w czterech wymiarach odpowiadających grupom kryteriów DSM-5:

• Trudności w kontroli picia – obejmuje kryteria 1–4: częste spożywanie większych ilości, uporczywe pragnienie picia lub nieudane próby kontroli, poświęcanie dużej ilości czasu na aktywności związane z alkoholem oraz głód alkoholowy.
• Problemy w funkcjonowaniu społecznym – kryteria 5–7: zaniedbywanie obowiązków, picie pomimo problemów interpersonalnych oraz ograniczanie dotychczasowych aktywności na rzecz alkoholu.
• Ryzykowne używanie substancji – kryteria 8–9: picie w sytuacjach fizycznego ryzyka oraz kontynuowanie picia mimo wiedzy o szkodach dla zdrowia.
• Zależność farmakologiczna – kryteria 10–11: tolerancja na alkohol oraz objawy zespołu abstynencyjnego.

Interpretacja ilościowa polega na zliczeniu spełnionych kryteriów i określeniu nasilenia ZUA jako lekkiego (2–3 kryteria), umiarkowanego (4–5 kryteriów) lub ciężkiego (6 lub więcej kryteriów). Analiza jakościowa pozwala natomiast na identyfikację dominujących obszarów trudności pacjenta.

Rzetelność

Rzetelność SPP oceniano metodą zgodności wewnętrznej (alfa Cronbacha) oraz metodą połówkową z korektą Spearmana-Browna. Wyniki przedstawiają się następująco:

• Suma wyników SPP: alfa Cronbacha = 0,96; rzetelność międzypołówkowa = 0,95
• Trudności w kontroli picia: alfa = 0,91; rzetelność międzypołówkowa = 0,89
• Problemy w funkcjonowaniu społecznym: alfa = 0,88; rzetelność międzypołówkowa = 0,88
• Ryzykowne używanie substancji: alfa = 0,78; rzetelność międzypołówkowa = 0,65
• Zależność farmakologiczna: alfa = 0,70; rzetelność międzypołówkowa = 0,68

W żadnym z wymiarów wyniki nie były niższe od 0,60. Przy interpretacji wyników w obszarze ryzykownego używania substancji i zależności farmakologicznej zaleca się zachowanie ostrożności diagnostycznej.

Trafność

Trafność kryterialną SPP obliczono przez korelację z kwestionariuszem AUDIT (Alcohol Use Disorder Identification Test), uznawanym za „złoty standard" w diagnostyce zaburzeń związanych z używaniem alkoholu:

• Suma wyników SPP: r = 0,88 (p < 0,01)
• Trudności w kontroli picia: r = 0,86
• Problemy w funkcjonowaniu społecznym: r = 0,82
• Ryzykowne używanie substancji: r = 0,78
• Zależność farmakologiczna: r = 0,77

Konfirmacyjna analiza czynnikowa (estymator DWLS) potwierdziła bardzo dobre dopasowanie modelu czteroczynnikowego do danych: CFI = 0,991; TLI = 0,990; SRMR = 0,039; RMSEA = 0,048 [0,043; 0,053].

Osoby leczące się z powodu ZUA uzyskiwały istotnie wyższe wyniki we wszystkich skalach SPP w porównaniu z osobami nieleczącymi się (U = 8685,5; p < 0,001), co stanowi dodatkowy wskaźnik trafności narzędzia. Stwierdzono również istotne różnice między kobietami a mężczyznami – mężczyźni uzyskiwali wyższe wyniki (η² = 0,06), co jest spójne z wiedzą kliniczną o różnicach międzypłciowych w ZUA.

Przykładowe tematy prac magisterskich i licencjackich z zastosowaniem SPP

• Nasilenie zaburzeń używania alkoholu a jakość relacji interpersonalnych u osób leczących się ambulatoryjnie
• Różnice płciowe w nasileniu objawów zaburzeń używania alkoholu w świetle kryteriów DSM-5
• Skuteczność programów ograniczania picia a wyniki Skali Picia Problemowego – badanie porównawcze pre-post
• Nasilenie zależności farmakologicznej a motywacja do leczenia u pacjentów poradni terapii uzależnień
• Związek między ryzykownym używaniem alkoholu a strategiami radzenia sobie ze stresem u studentów
• Zaburzenia używania alkoholu a wypalenie zawodowe u pracowników ochrony zdrowia
• Picie problemowe a funkcjonowanie rodzinne – analiza z perspektywy DSM-5
• Trudności w kontroli picia jako predyktor ukończenia terapii odwykowej

Przegląd badań

SPP powstała w odpowiedzi na potrzebę tworzenia narzędzi uwzględniających dymensjonalne ujęcie zaburzeń używania alkoholu wprowadzone przez DSM-5 w 2013 roku. Badania walidacyjne przeprowadzono na grupie 708 dorosłych (49,15% kobiet, 50,85% mężczyzn; średnia wieku 35,5 lat, SD = 13,72), rekrutowanych zarówno z poradni uzależnień, jak i metodą kuli śnieżnej. Spośród badanych 25,88% spełniało kryterium uzależnienia według AUDIT.

Skala jest integralną częścią projektu e-POP (Elektroniczny Program Ograniczania Picia), rekomendowanego przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA). Może być stosowana zarówno do diagnozy wstępnej, kwalifikacji do programów leczenia (abstynencyjnych i redukcji szkód), jak i do ewaluacji oddziaływań terapeutycznych w kolejnych pomiarach.

Bibliografia

• Kotowska, J., Olszewska-Turek, K., Modrzyński, R., Celebucka, J., Bętkowska-Korpała, B. (2022). Skala Picia Problemowego (SPP) – właściwości psychometryczne. Psychiatria Polska, 56(2), 339–354.
• Bętkowska-Korpała, B., Modrzyński, R., Celebucka, J., Kotowska, J., Olszewska-Turek, K. (2020). Podręcznik E-POP dla terapeutów uzależnień. Warszawa: PARPA.
• Bętkowska-Korpała, B., Modrzyński, R., Kotowska, J., Olszewska, K., Celebucka, J. (2019). Wywiad diagnostyczny zaburzenia używania alkoholu – klasyfikacja DSM-5 w kontekście wyzwań dla lecznictwa odwykowego. Psychoterapia, 1(188), 75–91.
• Gałecki, P., Pilecki, M., Rymaszewska, J., Szulc, A., Sidorowicz, S.K., Wciórka, J. (red.) (2018). Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych DSM-5. Wrocław: Edra Urban & Partner.