Opis narzędzia

Autorzy: Lorenzo Maria Donini, Daniela Marsili, Maria Paola Graziani, Marcello Imbriale, Carlo Cannella

Rok publikacji: 2004

Źródło: Eating and Weight Disorders, 9(2), 151–157

ORTO-15 jest kwestionariuszem samoopisowym przeznaczonym do pomiaru tendencji ortorektycznych, tj. obsesyjnego skupienia na jakości i „czystości" spożywanego jedzenia. Opracowany przez włoskich badaczy pod kierunkiem Lorenzo Marii Doniniego, stanowi do dziś najszerzej stosowane na świecie narzędzie przesiewowe do identyfikacji ortoreksji nerwowej (ON) w badaniach naukowych.

Narzędzie składa się z 15 pytań odnoszących się do przekonań, emocji i zachowań związanych z wyborem i spożywaniem żywności. Respondent odpowiada na czterostopniowej skali: Zawsze – Często – Czasami – Nigdy. Każda odpowiedź otrzymuje od 1 do 4 punktów, przy czym sposób przypisania punktów różni się w zależności od kierunku pytania. Wynik ogólny mieści się w przedziale 15–60 punktów.

Czym jest ortoreksja nerwowa?

Termin ortoreksja nerwowa (ON, ang. orthorexia nervosa) został po raz pierwszy wprowadzony przez Stevena Bratmana w 1997 roku. Definiuje on patologiczną obsesję na punkcie zdrowego odżywiania, która – w odróżnieniu od anoreksji czy bulimii – nie koncentruje się na redukcji masy ciała, lecz na dążeniu do wyidealizowanego obrazu zdrowia poprzez kontrolę jakości spożywanej żywności.

Osoby z ON stosują coraz bardziej restrykcyjne wzorce żywieniowe, eliminują szerokie grupy produktów uznawanych za „niezdrowe" lub „zanieczyszczone". W konsekwencji dochodzi do poważnych ograniczeń w funkcjonowaniu społecznym (unikanie wspólnych posiłków), emocjonalnym (lęk, poczucie winy po spożyciu „zakazanych" produktów) i zawodowym.

Klasyfikacja ON pozostaje przedmiotem naukowej debaty. Część badaczy traktuje ją jako zaburzenie odżywiania, inni – jako formę zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego (OCD). Dotychczas ortoreksja nie figuruje jako odrębna jednostka diagnostyczna w DSM-5 ani ICD-11.

Punktacja i interpretacja wyników

Odpowiedzi na pytania ORTO-15 punktowane są w skali 1–4 (Zawsze=1, Często=2, Czasami=3, Nigdy=4 – lub odwrotnie dla pytań sformułowanych w kierunku prozdrowotnym). Im niższy wynik ogólny, tym silniejsze tendencje ortorektyczne.

Najczęściej stosowany punkt odcięcia:

• Wynik ≤ 40 – wskazuje na ortoreksję nerwową (kryterium Doniniego i wsp., 2004)
• Wynik ≤ 35 – stosowany przez część badaczy jako kryterium bardziej rygorystyczne, pozwalające identyfikować cięższe przypadki
• Wynik > 40 – brak cech klinicznych ortoreksji

Warto podkreślić, że niski wynik nie jest równoznaczny z rozpoznaniem klinicznym. ORTO-15 jest narzędziem przesiewowym, a nie diagnostycznym. Wyniki graniczne powinny być interpretowane z uwzględnieniem kontekstu klinicznego i innych narzędzi oceny.

Właściwości psychometryczne

Pierwotna walidacja przeprowadzona przez Doniniego i wsp. (2004) na próbie włoskiej wykazała akceptowalną rzetelność narzędzia. Jednak kolejne badania wskazują na niejednorodność struktury czynnikowej ORTO-15 w różnych populacjach i kulturach – wyniki wahają się między modelem jednoczynnikowym a trójczynnikowym (czynniki: poznawczy, behawioralny, emocjonalny).

Główne ograniczenia narzędzia:

• Brak jednolitych norm: punkty odcięcia różnią się w zależności od badania i populacji
• Wysoka czułość, niska swoistość: narzędzie generuje dużo wyników fałszywie pozytywnych, szczególnie wśród dietetyków i sportowców
• Efekt kulturowy: pojęcie „zdrowej diety" jest kulturowo uwarunkowane, co wpływa na wyniki w różnych krajach
• Brak rozróżnienia: narzędzie nie odróżnia zdrowotnie uzasadnionych wyborów żywieniowych od patologicznej obsesji

Z tych powodów w nowszych badaniach coraz częściej stosuje się narzędzie DOS (Düsseldorf Orthorexia Scale) jako bardziej trafną alternatywę. ORTO-15 pozostaje jednak najpowszechniej cytowanym kwestionariuszem w badaniach nad ortoreksją ze względu na swoją dostępność i ugruntowaną pozycję w literaturze.

Przegląd badań z wykorzystaniem ORTO-15

Rozpowszechnienie ortoreksji nerwowej

W populacji ogólnej ortoreksja nerwowa mierzona ORTO-15 (kryterium ≤40) występuje u 1–10% badanych. Jednak wyniki są silnie zależne od zastosowanego punktu odcięcia i badanej grupy. Strahler i wsp. (2021) w metaanalizie badań nad ortoreksją w kontekście sportu i ćwiczeń fizycznych wykazali, że objawy ON stwierdza się nawet u 55,3% aktywnych fizycznie. Wśród dietetyków odsetek ten wynosi 35–45%, a wśród lekarzy stażystów – około 35%. Tak wysokie wskaźniki sugerują, że ORTO-15 może być zbyt „czułym" narzędziem, identyfikującym też osoby z uzasadnionym zainteresowaniem zdrową dietą.

Różnice płciowe

W odróżnieniu od klasycznych zaburzeń odżywiania (anoreksji, bulimii), które znacznie częściej dotyczą kobiet, w przypadku ortoreksji dane dotyczące różnic płciowych są niejednoznaczne. Część badań wskazuje, że mężczyźni mogą być bardziej narażeni na rozwój ON lub że nasilenie tendencji ortorektycznych jest porównywalne w obu płciach. Wyniki te sugerują odmienny profil psychologiczny ortoreksji w porównaniu z innymi zaburzeniami odżywiania.

Ortoreksja a OCD i perfekcjonizm

Badania wskazują, że osoby z ortoreksją wykazują wzorce poznawcze zbliżone do obserwowanych w jadłowstręcie psychicznym oraz zaburzeniach obsesyjno-kompulsywnych. Obejmują one obniżoną elastyczność poznawczą, nadmierne skupienie na szczegółach oraz trudności w regulacji impulsów. Michalska i wsp. (2020) potwierdzili, że perfekcjonizm jest istotnym predyktorem zachowań ortorektycznych, niezależnie od BMI. Ortoreksja może pełnić funkcję kompensacyjną – dawać iluzoryczne poczucie bezpieczeństwa poprzez eliminację elementów postrzeganych jako nieprzewidywalne lub zagrażające zdrowiu (Bratman i Knight, 2000).

Grupy podwyższonego ryzyka

Na podstawie dotychczasowych badań z ORTO-15 wyróżnia się następujące grupy podwyższonego ryzyka ortoreksji:

• Sportowcy i osoby aktywne fizycznie – szczególnie z dyscyplin estetycznych (gimnastyka, taniec) i wytrzymałościowych
• Dietetycy i studenci dietetyki – zawodowe skupienie na żywności może przechodzić w obsesję
• Pracownicy ochrony zdrowia – lekarze, pielęgniarki, farmaceuci
• Osoby z lękiem zdrowotnym – dążenie do „idealnego zdrowia" jako mechanizm redukcji lęku przed chorobą
• Osoby z cechami perfekcjonizmu i wysoką potrzebą kontroli

Barlow i wsp. (2024) wyróżnili pojęcie „zdrowej ortoreksji" (healthy orthorexia) – adaptacyjnego zainteresowania zdrowym odżywianiem, które nie powoduje cierpienia ani ograniczeń funkcjonalnych. Rozróżnienie między patologiczną obsesją a zdrowym zainteresowaniem dietą jest kluczowe w interpretacji wyników ORTO-15.

Ortoreksja a anoreksja – podobieństwa i różnice

Choć ortoreksja pierwotnie definiowana była jako zaburzenie niezwiązane z masą ciała, nowsze badania (Fekih-Romdhane i wsp., 2022) sugerują, że w niektórych przypadkach zachowania ortorektyczne mogą pełnić funkcję kontroli masy ciała, upodabniając ON do anoreksji. Filipponi i wsp. (2022) w przeglądzie systematycznym wskazują, że oba zaburzenia łączy restrykcyjny wzorzec żywieniowy, sztywność poznawcza i perfekcjonizm. Różnica leży w motywacji: anoreksja skupia się na kształcie ciała, ortoreksja – na jakości pożywienia.

Tematy prac magisterskich z wykorzystaniem ORTO-15

• Tendencje ortorektyczne a perfekcjonizm u studentów dietetyki i kierunków medycznych
• Ortoreksja nerwowa wśród sportowców – porównanie dyscyplin wytrzymałościowych i estetycznych
• Związek ortoreksji (ORTO-15) z lękiem zdrowotnym i neurotycznością (NEO-FFI) u dorosłych
• Ortoreksja a jakość życia i funkcjonowanie społeczne u kobiet aktywnych fizycznie
• Tendencje ortorektyczne a stosowanie diet eliminacyjnych wśród studentów pielęgniarstwa
• Ortoreksja nerwowa a wypalenie zawodowe wśród dietetyków i pracowników gastronomii
• Związek między korzystaniem z mediów społecznościowych a tendencjami ortorektycznymi u młodych dorosłych
• Ortoreksja a obraz własnego ciała i samoocena (SES) u kobiet w wieku 20–35 lat
• ORTO-15 jako narzędzie przesiewowe – analiza porównawcza z kwestionariuszem DOS
• Ortoreksja nerwowa a obsesyjno-kompulsywne wzorce zachowań u studentów psychologii

Bibliografia

Donini, L. M., Marsili, D., Graziani, M. P., Imbriale, M., Cannella, C. (2004). Orthorexia nervosa: a preliminary study with a proposal for diagnosis and an attempt to measure the dimension of the phenomenon. Eating and Weight Disorders, 9(2), 151–157. doi:10.1007/BF03325060

Barlow, I. U., Lee, E., Saling, L. (2024). Orthorexia nervosa versus healthy orthorexia: Anxiety, perfectionism, and mindfulness as risk and preventative factors of distress. European Eating Disorders Review, 32(1), 130–147. doi:10.1002/erv.3032

Strahler, J., Wachten, H., Mueller-Alcazar, A. (2021). Obsessive healthy eating and orthorexic eating tendencies in sport and exercise contexts: a systematic review and meta-analysis. Journal of Behavioral Addictions, 10(3), 456–470.

Fekih-Romdhane, F. i wsp. (2022). The prevalence of feeding and eating disorders symptomology in medical students: an updated systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Eating and Weight Disorders, 27(6), 1991–2010. doi:10.1007/s40519-021-01351-w

Filipponi, C. i wsp. (2022). The follow-up of eating disorders from adolescence to early adulthood: a systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(23), 16237.

Michalska, P. i wsp. (2020). Perfekcjonizm i wskaźnik masy ciała jako czynniki ryzyka zachowań ortorektycznych. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 26(4), 366–371.

Janas-Kozik, M. i wsp. (2012). Ortoreksja – nowe rozpoznanie? Psychiatria Polska, 46(3), 441–450.

Zohar, A. H., Zamir, M., Lev-Ari, L., Bachner-Melman, R. (2023). Too healthy for their own good: orthorexia nervosa and compulsive exercise in the community. Eating and Weight Disorders, 28(1), 55. doi:10.1007/s40519-023-01575-y