Opis narzędzia

Autorzy: Nina Ogińska-Bulik, Leszek Putyński

Rok publikacji: 2000

Źródło: Acta Universitatis Lodziensis. Folia Psychologica 4, 25–33

Rzetelność: alfa Cronbacha = 0,89

Kwestionariusz Moje Zwyczaje Żywieniowe (MZŻ) to polskie narzędzie samoopisowe służące do pomiaru nawyków (zwyczajów) żywieniowych u osób dorosłych i starszej młodzieży. Opracowany przez Ninę Ogińską-Bulik i Leszka Putyńskiego z Instytutu Psychologii Uniwersytetu Łódzkiego, kwestionariusz wypełnia istotną lukę w polskiej psychometrii – dostarcza rzetelnego narzędzia do oceny problemów psychologicznych związanych z nadwagą i otyłością, które nie były wystarczająco pokryte przez istniejące skale skupione głównie na anoreksji i bulimii.

Kwestionariusz składa się z 30 twierdzeń, na które badani odpowiadają TAK lub NIE. Wyniki mogą być stosowane do diagnozowania zaburzeń w odżywianiu oraz – przede wszystkim – do przewidywania skłonności do tycia. Narzędzie pozwala również rejestrować postępy w trakcie terapii otyłości.

Skale kwestionariusza

Analiza czynnikowa wyłoniła trzy czynniki, z których każdy obejmuje 10 pozycji i łącznie wyjaśniają 35,7% wariancji.

Czynnik 1 – Nawykowe przejadanie się (24,0% wariancji)

Mierzy tendencję do jedzenia bez odczuwania głodu, myślenia o jedzeniu i przypisywania mu nadmiernej roli w życiu. Obejmuje m.in. twierdzenia: „Często jem, chociaż nie odczuwam głodu", „Jedzenie jest ważną częścią mojego życia", „Mój żołądek jest jak worek bez dna". Jest to zachowanie nawykowe, ukształtowane na drodze wzmocnień, najczęściej nieuświadomione.

Czynnik 2 – Emocjonalne przejadanie się (9,3% wariancji)

Odnosi się do jedzenia jako reakcji na stres i negatywne emocje. Przykładowe twierdzenia: „Gdy jestem zaniepokojona lub zdenerwowana, jem więcej niż normalnie", „Gdy się zdenerwuję, zaczynam jeść", „Mój sposób odżywiania na ogół zależy od mojego nastroju". Czynnik ten uzyskał najwyższe wartości zarówno w grupie kobiet z nadwagą, jak i z wagą w normie – co wskazuje na powszechność emocjonalnego jedzenia.

Czynnik 3 – Restrykcje dietetyczne (6,5% wariancji)

Opisuje świadome ograniczanie jedzenia, stosowanie diet i skupienie na wadze ciała. Przykłady: „Świadomie ograniczam się w jedzeniu", „Często stosuję diety", „Lubię czuć pustkę w żołądku". Skala ta pozwala identyfikować osoby, które utrzymują prawidłową wagę jedynie dzięki restrykcjom – a więc są potencjalnie zagrożone nadwagą.

Punktacja i interpretacja wyników

Za odpowiedź diagnostyczną przypisuje się 1 punkt:

• Odpowiedzi NIE diagnostyczne w twierdzeniach: 2, 5, 13, 17, 23
• Odpowiedzi TAK diagnostyczne we wszystkich pozostałych twierdzeniach

Za odpowiedź niediagnostyczną przypisuje się 0 punktów. Wynik ogólny zawiera się w przedziale 0–30.

Wysoki wynik ogólny świadczy o nieprawidłowych nawykach żywieniowych – tendencji do przejadania się lub skrajnego powstrzymywania się od jedzenia. Zaleca się obliczanie wyników oddzielnie dla każdego czynnika, gdyż pozwala to na rozróżnienie między przejadaniem nawykowym a emocjonalnym – co jest istotne przy planowaniu interwencji terapeutycznych.

Badanie walidacyjne wykazało, że kobiety z nadwagą (BMI = 28,9) uzyskują istotnie wyższe wyniki niż kobiety z wagą w normie (BMI = 22,8):

• Wynik ogólny: M = 15,88 vs. M = 10,98 (p ≤ 0,001)
• Czynnik 1 – nawykowe przejadanie się: M = 4,64 vs. M = 2,94 (p ≤ 0,01)
• Czynnik 2 – emocjonalne przejadanie się: M = 6,27 vs. M = 4,67 (p ≤ 0,001)
• Czynnik 3 – restrykcje dietetyczne: M = 4,97 vs. M = 3,37 (p ≤ 0,01)

Korelacja wyniku ogólnego z BMI wynosi r = 0,43 (p ≤ 0,001), co wskazuje, że im gorsze zwyczaje żywieniowe, tym wyższa masa ciała. Zanotowano również pozytywną korelację z wiekiem (r = 0,32, p ≤ 0,01), sugerując pogarszanie się nawyków żywieniowych z upływem lat.

Właściwości psychometryczne

Zgodność wewnętrzna kwestionariusza mierzona współczynnikiem alfa Cronbacha wynosi 0,89 – wartość wysoka, świadcząca o dobrej jednorodności narzędzia. Wszystkie 30 pozycji wykazało moc dyskryminacyjną na poziomie co najmniej r = 0,30 (korelacja pozycji z wynikiem ogólnym).

Trafność wewnętrzna potwierdzono przez różnicowanie kobiet z nadwagą od kobiet z prawidłową masą ciała – wyniki we wszystkich wskaźnikach istotnie wyższe w grupie z nadwagą. Autorzy wskazują na konieczność dalszej weryfikacji narzędzia na większych próbach, w różnych grupach wiekowych oraz w grupach osób z anoreksją i bulimią.

Uwaga: Kwestionariusz był walidowany wyłącznie na kobietach. Jego stosowanie u mężczyzn wymaga ostrożności i weryfikacji norm.

Zastosowanie w badaniach naukowych

MZŻ znajduje zastosowanie przede wszystkim w:

• Psychologii zdrowia – badanie psychologicznych uwarunkowań otyłości i nadwagi
• Pielęgniarstwie i dietetyce – ocena nawyków żywieniowych pacjentów
• Terapii otyłości – monitorowanie zmian nawyków w trakcie leczenia
• Badaniach przesiewowych – identyfikacja osób zagrożonych rozwojem zaburzeń odżywiania
• Pracach magisterskich i licencjackich – jako zmienna zależna lub niezależna w badaniach dotyczących żywienia, zdrowia, stresu i emocji

Osoby z wysokim wynikiem na czynniku 2 (emocjonalne przejadanie się) powinny otrzymać wsparcie psychologiczne ukierunkowane na radzenie sobie ze stresem i negatywnymi emocjami, nie wyłącznie interwencje dietetyczne.

Przegląd badań nad korelatami nawyków żywieniowych

Emocje a jedzenie – mechanizm emocjonalnego przejadania się

Van Strien i wsp. (2013) w badaniu podłużnym z udziałem ponad 60 000 osób wykazali, że emocjonalne przejadanie się jest silnym predyktorem przyrostu masy ciała w ciągu 5 lat, niezależnie od wyjściowego BMI. Mechanizm emocjonalnego jedzenia wiąże się z trudnościami w rozpoznawaniu i regulacji emocji (alexitymią) oraz z unikowym stylem radzenia sobie ze stresem. Osoby jedzące pod wpływem emocji częściej sięgają po produkty wysokokaloryczne, bogate w tłuszcz i cukier.

Stres a nawyki żywieniowe

Liczne badania potwierdzają, że stres chroniczny zaburza nawyki żywieniowe. Epel i wsp. (2001) wykazali, że kobiety z wysokim poziomem kortyzolu (markera stresu) spożywają więcej kalorii po ekspozycji na stres niż kobiety z niskim poziomem kortyzolu. Stres aktywuje oś HPA i układ nagrody, zwiększając apetyt na produkty słodkie i tłuste – zjawisko określane jako „comfort eating". Ocena emocjonalnego przejadania się narzędziem MZŻ może zatem służyć jako pośredni wskaźnik nieadaptacyjnego radzenia sobie ze stresem.

Cechy osobowości a nawyki żywieniowe

Badania z wykorzystaniem modelu Wielkiej Piątki (NEO-FFI) wskazują, że neurotyczność jest najsilniejszym korelatem zarówno emocjonalnego przejadania się, jak i restrykcji dietetycznych (Braden i wsp., 2018). Osoby o wysokiej neurotyczności częściej reagują na negatywne emocje spożywaniem jedzenia jako strategią regulacji nastroju. Z kolei sumienność koreluje ujemnie z emocjonalnym przejadaniem się – osoby sumienne wykazują większą zdolność do samoregulacji zachowań żywieniowych.

Obraz ciała i niezadowolenie z wyglądu a restrykcje dietetyczne

Badania Garner i Garfinkel (1980) oraz późniejsze metaanalizy wskazują na silny związek między negatywnym obrazem ciała a stosowaniem restrykcji dietetycznych. Paradoksalnie, chroniczne diety prowadzą często do efektu jo-jo i nasilenia epizodów przejadania się – zjawisko opisywane jako „cykl ograniczenia i odhamowania" (restraint-disinhibition cycle). Skala restrykcji dietetycznych MZŻ pozwala identyfikować osoby narażone na ten cykl, co ma wartość prewencyjną.

Nawyki żywieniowe a ogólny stan zdrowia

Ogińska-Bulik (1999) w badaniach własnych wykazała, że nieprawidłowe nawyki żywieniowe są jednym z kluczowych predyktorów nadwagi u kobiet, obok siedzącego trybu życia i niskiego wsparcia społecznego. Współwystępowanie nawykowego przejadania się z emocjonalnym jedzeniem znacząco podnosi ryzyko otyłości i związanych z nią chorób sercowo-naczyniowych. Interwencje uwzględniające psychologiczny aspekt jedzenia przynoszą lepsze i trwalsze efekty niż sama modyfikacja diety.

Tematy prac magisterskich z wykorzystaniem MZŻ

• Nawyki żywieniowe a BMI i satysfakcja z ciała u kobiet w wieku 20–40 lat
• Emocjonalne przejadanie się a strategie radzenia sobie ze stresem (CISS) u studentów
• Związek nawyków żywieniowych z cechami osobowości (NEO-FFI) wśród pielęgniarek
• Nawyki żywieniowe a jakość życia (SWLS) u osób z nadwagą
• Restrykcje dietetyczne a obraz własnego ciała u kobiet w różnych grupach wiekowych
• Emocjonalne jedzenie jako mediator między lękiem (STAI) a masą ciała
• Nawyki żywieniowe a wypalenie zawodowe u pracowników ochrony zdrowia
• Zachowania żywieniowe a poziom depresji u kobiet w okresie klimakterium
• Wpływ interwencji mindfulness na redukcję emocjonalnego przejadania się
• Związek nawyków żywieniowych z zachowaniami zdrowotnymi mierzonymi IZZ

Bibliografia

Ogińska-Bulik, N., Putyński, L. (2000). Kwestionariusz Moje Zwyczaje Żywieniowe – konstrukcja i właściwości psychometryczne. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Psychologica, 4, 25–33.

Ogińska-Bulik, N. (1999). Jeśli zamierzasz schudnąć. Programy oddziaływań psychologicznych wspomagających redukcję nadwagi. Wydawnictwo WSHE, Łódź.

Braden, A., Musher-Eizenman, D., Watford, T., Emley, E. (2018). Eating when depressed, anxious, bored, or happy: Are emotional eating types associated with unique psychological and physical health correlates? Appetite, 125, 410–417.

Epel, E., Lapidus, R., McEwen, B., Brownell, K. (2001). Stress may add bite to appetite in women: a laboratory study of stress-induced cortisol and eating behavior. Psychoneuroendocrinology, 26(1), 37–49.

Garner, D. M., Garfinkel, P. E. (1979). The Eating Attitudes Test: An Index of the Symptoms of Anorexia Nervosa. Psychological Medicine, 9, 1–7.

van Strien, T., Herman, C. P., Verheijden, M. W. (2012). Eating style, overeating, and overweight in a representative Dutch sample. Does external eating play a role? Appetite, 59(3), 793–799.