Kwestionariusz Zaburzeń Odżywiania
Narzędzie samoopisu mierzące symptomy kliniczne anoreksji i bulimii oraz szersze cechy osobowości powiązane z zaburzeniami odżywiania.
64
David M. Garner, Marión P. Olmsted, Janet Poliyy
Cezary Żechowski
EDI – Kwestionariusz Zaburzeń Odżywiania
Kwestionariusz Zaburzeń Odżywiania (ang. Eating Disorder Inventory, EDI) to wielowymiarowe narzędzie samoopisu opracowane przez Davida M. Garnera, Marión P. Olmsteda i Janeta Poliyy w 1983 roku. Pierwotnie stworzono je do oceny symptomów klinicznych anoreksji i bulimii, jednak szybko zyskało szersze zastosowanie – zarówno w diagnostyce klinicznej, jak i w badaniach naukowych dotyczących zaburzeń odżywiania.
Polska adaptacja EDI została opracowana przez Cezarego Żechowskiego (2008) z Kliniki Psychiatrii Dzieci i Młodzieży Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Wyniki badań walidacyjnych opublikowano w Psychiatrii Polskiej (tom XLII, nr 2, s. 179–193).
W odróżnieniu od narzędzi jednoskalowych EDI dostarcza profilu psychologicznego respondenta, obejmując zarówno postawy wobec jedzenia i ciała, jak i szersze cechy osobowości powiązane z zaburzeniami odżywiania. Kwestionariusz jest objęty ochroną praw autorskich wydawnictwa PAR (Psychological Assessment Resources) i jego stosowanie wymaga pisemnej zgody wydawcy.
Budowa narzędzia
EDI składa się z 64 pozycji tworzących 8 skal. Każda pozycja oceniana jest na 6-stopniowej skali: zawsze, zwykle, często, czasem, rzadko, nigdy. System punktacji jest częściowo odwrócony – odpowiedzi skrajne po stronie patologicznej (zawsze, zwykle, często) są kodowane odpowiednio: 3, 2, 1, natomiast pozostałe trzy odpowiedzi otrzymują wartość 0. Nie oblicza się wyniku ogólnego – analizuje się wyniki każdej skali oddzielnie.
Skale EDI obejmują następujące wymiary:
- Dążenie do bycia szczupłym (Drive for Thinness) – 7 pozycji
- Bulimia (Bulimia) – 7 pozycji
- Niezadowolenie z własnego ciała (Body Dissatisfaction) – 9 pozycji
- Nieefektywność (Ineffectiveness) – 10 pozycji
- Perfekcjonizm (Perfectionism) – 6 pozycji
- Nieufność w relacjach międzyludzkich (Interpersonal Distrust) – 7 pozycji
- Świadomość interoceptywna (Interoceptive Awareness) – 10 pozycji
- Obawy przed dojrzewaniem (Maturity Fears) – 8 pozycji
Opis skal EDI
1. Dążenie do bycia szczupłym
Skala mierzy nadmierne skupienie na szczupłości, diety i wagę ciała. Wysoki wynik wskazuje na obsesyjne zaabsorbowanie jedzeniem, wagą i kaloriami. Jest to skala najsilniej różnicująca osoby z zaburzeniami odżywiania od populacji ogólnej. Obejmuje lęk przed przybraniem na wadze i intensywne dążenie do bycia chudą.
2. Bulimia
Skala mierzy tendencję do epizodów niekontrolowanego objadania się, po których mogą następować zachowania kompensacyjne (prowokowanie wymiotów, nadmierne ćwiczenia). Wysoki wynik wskazuje na obecność napadów objadania się i poczucie braku kontroli nad jedzeniem.
3. Niezadowolenie z własnego ciała
Skala ocenia stopień niezadowolenia z kształtu i wielkości poszczególnych części ciała (brzuch, biodra, uda, pośladki). Wysoki wynik wskazuje na negatywny obraz ciała i przekonanie, że ciało jest zbyt duże lub nieodpowiednio ukształtowane. Skala ta cechuje się najwyższą rzetelnością w polskiej adaptacji (alfa Cronbacha = 0,92).
4. Nieefektywność
Skala mierzy poczucie ogólnej nieadekwatności, bezwartościowości, pustki i braku kontroli nad własnym życiem. Odzwierciedla globalnie niskie poczucie własnej wartości i poczucie bycia nieskutecznym. Wysoki wynik jest charakterystyczny dla osób z depresją współwystępującą z zaburzeniami odżywiania.
5. Perfekcjonizm
Skala mierzy przekonanie, że własne osiągnięcia muszą być doskonałe, a jakiekolwiek błędy są nieakceptowalne. Wysoki wynik wiąże się z wysokimi oczekiwaniami wobec siebie i innych, a także ze sztywnością w myśleniu. Perfekcjonizm jest uznawany za ważny czynnik ryzyka i utrzymywania się zaburzeń odżywiania.
6. Nieufność w relacjach międzyludzkich
Skala ocenia stopień, w jakim osoba jest niezdolna lub niechętna do tworzenia bliskich relacji, wyrażania swoich uczuć i potrzeb oraz ufania innym. Wysoki wynik wskazuje na wycofanie społeczne i przekonanie, że bliskie relacje są zagrożeniem. W badaniu Żechowskiego (2008) ta skala najsilniej różnicowała pacjentki z anoreksją restryktywną od grupy kontrolnej.
7. Świadomość interoceptywna
Skala mierzy trudności w rozpoznawaniu i opisywaniu wewnętrznych stanów emocjonalnych i fizjologicznych, takich jak głód, sytość, zmęczenie czy stany emocjonalne. Wysoki wynik wskazuje na niezdolność do prawidłowego odczytywania sygnałów z własnego ciała – jest to cecha typowa dla alexytymii, często współwystępującej z zaburzeniami odżywiania.
8. Obawy przed dojrzewaniem
Skala mierzy lęk przed wymaganiami i oczekiwaniami dorosłości, a także tęsknotę za dziecięcymi latami. Wysoki wynik odzwierciedla pragnienie zachowania dziecięcego ciała i unikanie zadań rozwojowych dorosłości. Skala ta wiąże się z teorią, że anoreksja może być mechanizmem zatrzymania dojrzewania i uniknięcia wyzwań dorosłego życia.
Punktacja i interpretacja wyników
Każda z 64 pozycji oceniana jest na skali 6-stopniowej. Sposób punktowania:
- Zawsze = 3 pkt
- Zwykle = 2 pkt
- Często = 1 pkt
- Czasem, Rzadko, Nigdy = 0 pkt
W kwestionariuszu znajdują się zarówno pozycje proste, jak i odwrócone. W pozycjach odwróconych kolejność punktowania jest lustrzana – odpowiedź "nigdy" otrzymuje 3 pkt, a "zawsze" – 0 pkt.
Wynik każdej skali oblicza się przez zsumowanie punktów przypisanych do pozycji wchodzących w skład danej skali. Nie oblicza się wyniku ogólnego EDI – interpretacja opiera się na profilu ośmiu skal. Wyniki surowe przelicza się na centyle na podstawie norm dla danej grupy. Polska adaptacja Żechowskiego (2008) dostarcza norm centylowych dla uczennic szkół średnich w wieku 14–20 lat (n = 297).
Wyższy wynik na każdej skali wskazuje na nasilenie danego wymiaru psychopatologii. Interpretując wyniki, klinicysta porównuje profil pacjentki z normami grupy odniesienia i z profilami charakterystycznymi dla poszczególnych zaburzeń odżywiania.
Wersje narzędzia – EDI i EDI-2
Oryginalny EDI z 1983 roku zawierał 8 skal opisanych powyżej. W 1991 roku Garner opracował rozszerzoną wersję – EDI-2 – zawierającą 3 dodatkowe skale:
- Ascetyzm (Asceticism) – dążenie do samodyscypliny, wyrzeczeń i kontroli impulsów cielesnych przez samoograniczenie
- Regulacja impulsów (Impulse Regulation) – trudności z kontrolą impulsów, odzwierciedlające impulsywność, drażliwość i nastroje
- Poczucie zagrożenia społecznego (Social Insecurity) – poczucie ogólnej niepewności, nieprzydatności i niezadowolenia w relacjach społecznych
EDI-2 liczy łącznie 91 pozycji. Polska adaptacja Żechowskiego (2008) dotyczy wersji podstawowej EDI (64 pozycje, 8 skal).
Właściwości psychometryczne
Badanie walidacyjne polskiej adaptacji EDI przeprowadzono na grupie uczennic szkół średnich (n = 297) w wieku 14–20 lat. Rzetelność poszczególnych skal (alfa Cronbacha) w polskiej adaptacji:
- Dążenie do bycia szczupłym: alfa = 0,8564
- Bulimia: alfa = 0,8069
- Niezadowolenie z własnego ciała: alfa = 0,9208
- Nieefektywność: alfa = 0,7411
- Perfekcjonizm: alfa = 0,7137
- Nieufność w relacjach międzyludzkich: alfa = 0,6118
- Świadomość interoceptywna: alfa = 0,7590
- Obawy przed dojrzewaniem: alfa = 0,6544
Najwyższą rzetelnością charakteryzuje się skala Niezadowolenie z własnego ciała (alfa = 0,92), natomiast najniższą – skala Nieufność w relacjach międzyludzkich (alfa = 0,61). Rzetelność skal porównywalna jest z wynikami uzyskanymi w innych kulturach, co świadczy o dobrej jakości adaptacji.
Trafność różnicowa narzędzia potwierdzona jest wynikami badań porównujących pacjentki z anoreksją i bulimią z grupą kontrolną – grupy kliniczne uzyskują istotnie wyższe wyniki na wszystkich skalach, przy czym nasilenie poszczególnych skal różni się w zależności od typu zaburzenia.
Przegląd badań z wykorzystaniem EDI
Anoreksja i bulimia – profil skal
Żechowski (2008) zbadał polskie pacjentki z rozpoznaniem anoreksji restryktywnej (ANR, n = 42) oraz anoreksji bulimicznej (ANB, n = 19) przy użyciu polskiej adaptacji EDI. Pacjentki z ANR różniły się od grupy kontrolnej głównie w zakresie skali Nieufność w relacjach międzyludzkich – wynik był istotnie wyższy niż w grupie normalizacyjnej oraz wyższy niż w grupie ANB, choć różnica ta nie osiągnęła poziomu istotności.
Pacjentki z ANB uzyskały wyniki istotnie wyższe od grupy kontrolnej w 7 z 8 skal (wyjątek stanowiła skala Perfekcjonizm). Wyniki sugerują, że postać bulimiczna anoreksji wiąże się z bardziej rozległą psychopatologią niż postać restryktywna.
Autorzy zwracają uwagę na ważne ograniczenie: zaprzeczanie symptomom charakterystyczne dla anoreksji restryktywnej może zaniżać wyniki kwestionariuszowe i prowadzić do niedoszacowania patologii w badaniach samoopisowych.
Perfekcjonizm a zaburzenia odżywiania
Skala Perfekcjonizmu EDI jest szeroko stosowana w badaniach nad czynnikami ryzyka zaburzeń odżywiania. Badania potwierdzają, że wyższy perfekcjonizm mierzony EDI wiąże się z większą podatnością na anoreksję, a szczególnie z trudnością w wychodzeniu z choroby (Bardone-Cone i in., 2007). Perfekcjonizm współwystępuje z obsesyjno-kompulsywnymi tendencjami, które utrudniają elastyczne podejście do jedzenia i ciała.
Obraz ciała a zaburzenia odżywiania
Skala Niezadowolenie z własnego ciała jest jednym z najsilniejszych predyktorów zaburzeń odżywiania w ogólnej populacji. Badania longitudinalne wskazują, że wysoki wynik tej skali u nastolatek przewiduje pojawienie się objawów bulimicznych w kolejnych latach (Stice i Shaw, 2002). Skala ta skutecznie różnicuje osoby z klinicznym obrazem zaburzeń odżywiania od osób z subklinicznym niezadowoleniem z ciała.
Aleksytymia i świadomość interoceptywna
Skala Świadomości Interoceptywnej EDI wykazuje wysoką korelację z pomiarami aleksytymii (trudności w rozpoznawaniu i opisywaniu emocji). Badania sugerują, że deficyty interoceptywne są obecne zarówno w anoreksji, jak i bulimii, oraz że mogą być czynnikiem utrzymującym zaburzenie (Nowakowski i in., 2013). Interwencje ukierunkowane na poprawę świadomości ciała (np. mindfulness, terapia somatyczna) są uzasadnione właśnie przez ten wymiar EDI.
EDI w innych populacjach
Choć EDI był pierwotnie walidowany na próbach klinicznych złożonych z kobiet, jest stosowany w badaniach różnych grup. Badania z udziałem sportowców pokazują podwyższone wyniki w skalach Dążenie do szczupłości i Perfekcjonizm, szczególnie w sportach estetycznych (gimnastyka, łyżwiarstwo). Badania dotyczące mężczyzn z zaburzeniami odżywiania wskazują, że interpretacja wyników wymaga ostrożności, gdyż normy opracowane dla kobiet mogą nie być adekwatne (Mangweth-Matzek i in., 2010).
Zastosowanie EDI
EDI jest narzędziem stosowanym w różnych kontekstach:
- Diagnostyka kliniczna – wspomaganie diagnozy anoreksji i bulimii, planowanie terapii, monitorowanie postępów leczenia
- Badania naukowe – ocena psychopatologii zaburzeń odżywiania i powiązanych cech osobowości w próbach klinicznych i populacyjnych
- Skryning – identyfikacja osób z ryzykiem zaburzeń odżywiania w populacjach narażonych (nastolatki, studentki, sportowcy)
- Ewaluacja leczenia – pomiar zmian w zakresie poszczególnych wymiarów psychopatologii w toku interwencji terapeutycznej
EDI jest szczególnie użyteczny w badaniach podłużnych, gdyż pozwala śledzić zmiany w profilu psychopatologii w czasie. Ze względu na charakter narzędzia (wielowymiarowy profil zamiast jednoliczbowego wskaźnika) dostarcza bogatszych informacji klinicznych niż proste kwestionariusze jednoskalowe.
Ograniczenia narzędzia
Stosując EDI w badaniach i praktyce klinicznej, należy wziąć pod uwagę następujące ograniczenia:
- Zaprzeczanie symptomom – osoby z anoreksją restryktywną często zaprzeczają objawom choroby, co może prowadzić do zaniżonych wyników kwestionariuszowych nieodzwierciedlających rzeczywistego nasilenia patologii (Żechowski, 2008)
- Normy populacyjne – polska adaptacja dostarcza norm wyłącznie dla dziewcząt w wieku 14–20 lat; brak norm dla dorosłych kobiet, mężczyzn i innych grup wiekowych ogranicza zastosowanie narzędzia
- Prawa autorskie – kwestionariusz objęty jest ochroną praw autorskich PAR; stosowanie w badaniach naukowych wymaga uzyskania pisemnej zgody wydawcy
- Specyfika kulturowa – niektóre pozycje dotyczące wyglądu ciała i ideału szczupłości mogą odzwierciedlać standardy kulturowe typowe dla krajów zachodnich, co ogranicza stosowanie narzędzia w innych kontekstach kulturowych
Przykładowe tematy prac z EDI
EDI jest chętnie stosowany w pracach magisterskich i licencjackich z zakresu psychologii, pielęgniarstwa i dietetyki. Poniżej przykładowe tematy:
- Obraz ciała i dążenie do szczupłości u studentek kierunków medycznych – badanie z wykorzystaniem EDI
- Perfekcjonizm i nieufność interpersonalna jako predyktory zaburzeń odżywiania u nastolatek
- Związek pomiędzy świadomością interoceptywną a nasileniem objawów bulimii
- Profil psychologiczny pacjentek z anoreksją restryktywną i bulimiczną w świetle wyników EDI
- Niezadowolenie z własnego ciała a aktywność fizyczna u młodych kobiet
- Obawy przed dojrzewaniem a anoreksja – analiza z wykorzystaniem Kwestionariusza Zaburzeń Odżywiania
- Skuteczność psychoterapii zaburzeń odżywiania mierzona skalami EDI
- Aleksytymia i deficyty interoceptywne w zaburzeniach odżywiania – badanie EDI i TAS-20
Bibliografia
- Garner, D. M., Olmsted, M. P., & Polivy, J. (1983). Development and validation of a multidimensional eating disorder inventory for anorexia nervosa and bulimia. International Journal of Eating Disorders, 2(2), 15–34.
- Garner, D. M. (1991). Eating Disorder Inventory-2: Professional manual. Psychological Assessment Resources.
- Żechowski, C. (2008). Polska adaptacja Kwestionariusza Zaburzeń Odżywiania (EDI) – wyniki wstępne. Psychiatria Polska, XLII(2), 179–193.
- Bardone-Cone, A. M., Wonderlich, S. A., Frost, R. O., Bulik, C. M., Mitchell, J. E., Uppala, S., & Simonich, H. (2007). Perfectionism and eating disorders: Current status and future directions. Clinical Psychology Review, 27(3), 384–405.
- Stice, E., & Shaw, H. E. (2002). Role of body dissatisfaction in the onset and maintenance of eating pathology: A synthesis of research findings. Journal of Psychosomatic Research, 53(5), 985–993.
- Nowakowski, M., McFarlane, T., & Cassin, S. (2013). Alexithymia and eating disorders: A critical review of the literature. Journal of Eating Disorders, 1, 21.
- Mangweth-Matzek, B., Rupp, C. I., Hausmann, A., Kemmler, G., & Biebl, W. (2010). Eating disorders in males: A population-based investigation. Eating and Weight Disorders, 15(4), 182–188.
